क्षम्
kṣamMonier-Williams संस्कृत–अंग्रेज़ी कोशf. (nom. क्ष्/आस् acc. क्ष्/आम् instr. क्षम्/आ once ज्म्/आ [RV. vi, 52, 15] dat. क्षे [? RV. iv, 3, 6], gen. abl. ग्म्/अस्, ज्म्/अस्, once क्ष्म्/अस् [RV. i, 100, 15], loc. क्ष्/अमि; du. nom. क्ष्/आमा [RV. ii, 39, 7; x, 12, 1; cf. द्य्/आव-क्ष्/आमा]; pl. nom. क्षामस् [RV. viii, 70, 4; क्ष्/आमीस् fr. ˚मि SV.], क्ष्/आस् [RV. iv, 28, 5] acc. क्ष्/आस् [RV. x, 2, 6] loc. क्ष्/आसु RV. i, 127, 10 and v, 64, 2) the ground, earth, χθών RV. AV. VS. S3Br. vi
f. ([cf. क्ष्मा; cf. also Gk. χαμαί, χθαμαλός; Lat. humus, homo .])
मुख्य शब्दकोश में
अन्य कोशों में यही शब्द
Monier-Williams संस्कृत–अंग्रेज़ी कोश · पूरा पृष्ठ →
cl.1 A1. क्ष्/अमते (ep. also P. ˚ति; Ved. cl.2 P. क्षमिति Pa1n2. 7-2, 34; cl.4 P. क्षाम्यति [cf. Impv. A1. 3. sg. क्षम्यताम् BhP. vi, 3, 30] Pa1n2. 7-3, 74; perf. चक्षमे MBh. &c., 3. pl. ˚मिरे S3Br.; 1. du. चक्षण्वहे & 1. pl. ˚ण्महे Pa1n2. 8-2, 65 Sch.; fut. 2nd क्षंस्यते, ˚ति, क्षमिष्यति; aor. 2. sg. अक्षंस्थास् Bhat2t2.; inf. क्षन्तुम् MBh. &c.), to be patient or composed, suppress anger, keep quiet RV. x, 104, 6 M
cl.1 A1. क्ष्/अमते (ep. also P. ˚ति; Ved. cl.2 P. क्षमिति Pa1n2. 7-2, 34; cl.4 P. क्षाम्यति [cf. Impv. A1. 3. sg. क्षम्यताम् BhP. vi, 3, 30] Pa1n2. 7-3, 74; perf. चक्षमे MBh. &c., 3. pl. ˚मिरे S3Br.; 1. du. चक्षण्वहे & 1. pl. ˚ण्महे Pa1n2. 8-2, 65 Sch.; fut. 2nd क्षंस्यते, ˚ति, क्षमिष्यति; aor. 2. sg. अक्षंस्थास् Bhat2t2.; inf. क्षन्तुम् MBh. &c.), to be patient or composed, suppress anger, keep quiet RV. x, 104, 6 M
आप्टे संस्कृत–अंग्रेज़ी कोश · पूरा पृष्ठ →
क्षम् [kṣam], 1 Ā., 4 P. (क्षमते, क्षाम्यति, चक्षमे, चक्षाम, क्षान्त or क्षमित)
To permit, allow, suffer; अतो नृपाश्चक्षमिरे समेताः स्त्रीरत्नलाभं न तदात्मजस्य R.7.34;12.46.
To pardon, forgive (as an offence); क्षान्तं न क्षमया Bh.3.13; क्षमस्व परमेश्वर; निघ्नस्य मे भर्तृनिदेशरौक्ष्यं देवि क्षमस्वेति बभूव नम्रः R.14. 58.
To be patient or quiet, wait; स मुहूर्तं क्षमस्वेति (v. l. सहस्वेति) द्विजमाश्वास्य दुःखितम् R
क्षम् [kṣam], 1 Ā., 4 P. (क्षमते, क्षाम्यति, चक्षमे, चक्षाम, क्षान्त or क्षमित)
To permit, allow, suffer; अतो नृपाश्चक्षमिरे समेताः स्त्रीरत्नलाभं न तदात्मजस्य R.7.34;12.46.
To pardon, forgive (as an offence); क्षान्तं न क्षमया Bh.3.13; क्षमस्व परमेश्वर; निघ्नस्य मे भर्तृनिदेशरौक्ष्यं देवि क्षमस्वेति बभूव नम्रः R.14. 58.
To be patient or quiet, wait; स मुहूर्तं क्षमस्वेति (v. l. सहस्वेति) द्विजमाश्वास्य दुःखितम् R
धातुपाठ · पूरा पृष्ठ →
[क्षम्]ऊ सहने
4P, veṭ, sak (घट्-आदि, पुष्-आदि, शम्-आदि)
to tolerate, forgive
N.B. HNV 541: शम्-आदीनां त्रिविक्रमः श्ये (the अ of the śam-ādis becomes trivikrama when श्य follows) ।
laṭ pa. । BDK (1.1)+ DR (1st line) ।
1.1 [क्षाम्यति] 1.2 [क्षाम्यतः] 1.3 [क्षाम्यन्ति]
2.1 [क्षाम्यसि] 2.2 [क्षाम्यथः] 2.3 [क्षाम्यथ]
3.1 [क्षाम्यामि] 3.2 [क्षाम्यावः] 3.3 [क्षाम्यामः]
loṭ pa. । BDK (1st line) + DR (1st line) ।
[क्षम्]ऊ सहने
4P, veṭ, sak (घट्-आदि, पुष्-आदि, शम्-आदि)
to tolerate, forgive
N.B. HNV 541: शम्-आदीनां त्रिविक्रमः श्ये (the अ of the śam-ādis becomes trivikrama when श्य follows) ।
laṭ pa. । BDK (1.1)+ DR (1st line) ।
1.1 [क्षाम्यति] 1.2 [क्षाम्यतः] 1.3 [क्षाम्यन्ति]
2.1 [क्षाम्यसि] 2.2 [क्षाम्यथः] 2.3 [क्षाम्यथ]
3.1 [क्षाम्यामि] 3.2 [क्षाम्यावः] 3.3 [क्षाम्यामः]
loṭ pa. । BDK (1st line) + DR (1st line) ।
धातुपाठ · पूरा पृष्ठ →
[क्षम्]ऊष् सहने
1A, veṭ, sak (घट्-आदि)
to tolerate, forgive
N.B. प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी says this dhātu is also used in the sense of सामर्थ्य "to be able" । an example of this is seen in the following passage of lalita-mādhava: मोक्तुं न क्षमते कदापि यद् अयं वृन्दाटवी-कन्दरम् "because he is unable to leave vṛndāvana at any time" ।
laṭ āt. । BDK ।
1.1 [क्षमते] 1.2 [क्षमेते] 1.3 [क्षमन्ते]
2.1 [क्षमसे] 2.2 [क्षम
[क्षम्]ऊष् सहने
1A, veṭ, sak (घट्-आदि)
to tolerate, forgive
N.B. प्रयुक्ताख्यात-मञ्जरी says this dhātu is also used in the sense of सामर्थ्य "to be able" । an example of this is seen in the following passage of lalita-mādhava: मोक्तुं न क्षमते कदापि यद् अयं वृन्दाटवी-कन्दरम् "because he is unable to leave vṛndāvana at any time" ।
laṭ āt. । BDK ।
1.1 [क्षमते] 1.2 [क्षमेते] 1.3 [क्षमन्ते]
2.1 [क्षमसे] 2.2 [क्षम