अष्टन्
aṣṭanआप्टे संस्कृत–अंग्रेज़ी कोशदलम् a lotus having eight petals.
an octagon. -दशन् (˚ष्टा˚) see above after अष्टातय.-दिश् f. [कर्म˚ स. संज्ञात्वान्न द्विगुः दिक् सङ्ख्ये संज्ञायाम् P.II.1.5.] the eight cardinal points; पूर्वाग्नेयी दक्षिणा च नैर्ऋती पश्चिमा तथा । वायवी चोत्तरैशानी दिशा अष्टाविमाः स्मृताः ॥. ˚करिण्यः the eight female elephants living in the eight points; करिण्योऽभ्रमुकपिलापिङ्गलानुपमाः क्रमात् । ताम्रकर्णी शुभ्रदन्ती चाङ्गना चाञ्जनावती ॥ Ak. ˚पालाः the eight regents of the cardinal points; इन्द्रो वह्निः पितृपतिः (यमः) नैर्ऋतो वरुणो मरुत् (वायुः) । कुबेरे ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ॥ Ak. ˚गजाः the eight elephants guarding the 8 quarters; ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः । पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ Ak. -देहाः (पिण्डब्रह्माण्डात्मकाः) Gross and subtle bodies; स्थूल, सूक्ष्म, कारण, महाकारण, विराट्, हिरण्य, अव्याकृत, मूलप्रकृति. -द्रव्यम् the eight materials of a sacrifice; अश्वत्थोदुम्बुरप्लक्षन्यग्रोधसमिधस्तिलाः । सिद्धार्थपायसाज्यानि द्रव्याण्यष्टौ विदुर्बुधाः ॥ -धातुः the eight metals taken collectively; स्वर्णं रूप्यं च ताम्रं च रङ्गं यशदमेव च । शीसं लौहं रसश्चेति धातवोऽष्टौ प्रकीर्किताः ॥ -नागाः (Serpents) अनन्त, वासुकि, तक्षक, कर्कोटक, शङ्ख, कुलिक, पद्म, and महापद्म. -नायिकाः (of श्रीकृष्ण) रुक्मिणी, सत्यभामा, जाम्बवती, कालिन्दी, मित्रवृन्दा, याज्ञजिती, भद्रा, and लक्ष्मणा. (of इन्द्र) उर्वशी, मेनका, रम्भा, पूर्वचिती, स्वयंप्रभा, भिन्नकेशी जनवल्लभा and घृताची (तिलोत्तमा). (In Erotics) वासकसज्जा, विरहोत्कण्ठिता, स्वाधीनभर्तृका, कलहान्तरिता, खण्डिता, विप्रलब्धा, प्रोषितभर्तृका, and अभिसारिका. -पक्ष a. Having eight sidepillars; अष्टपक्षां दशपक्षां शालाम् Av.9.3.21. -पद, -द् (˚ष्ट˚ or ˚ष्टा˚) a.
मुख्य शब्दकोश में
अन्य कोशों में यही शब्द
अष्ट्/औ ([RV. AV. &c.]) or अष्ट्/आ ([RV. viii, 2, 41]) or अष्ट्/अ ([RV. x, 27, 15 AV. &c.]) pl. eight (other forms are: gen. अष्टानाम् Mn. &c.; instr. अष्टभ्/इस् RV. ii, 18, 4 S3Br. &c.; loc. अष्टास्/उ S3Br. &c.); ([Lat. octo; Gk. ὀκτώ . Goth. ahtau; Mod. Germ. acht; Eng. eight; Lith. asztuni; Slav. osmj .])
अष्टन् [aṣṭan], num. a. [अश-व्याप्तौ कनिन् तुट् च Uṇ.1.154.] (nom., acc. अष्ट-ष्टौ) Eight. It often occurs in comp. as अष्टा with numerals and some other nouns; as अष्टादशन्, अष्टाविंशतिः, अष्टापद &c. [cf. L. octo; Gr. okto; Zendastani Pers. hasht.]. -Comp. -अक्षर a. consisting of eight letters or parts; अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् Bṛi. Up.5.14.1. (-रः) N. of a metre. -अङ्ग a. consisting of eight parts or memb
कोणः an octagon.
a kind of machine. -खण्डः a title of a collection of several sections of the Ṛigveda. -गन्धाः Eight fragrant substances (Mar. चन्दन, अगरु, देवदार, कोळिंजन, कुसुम, शैलज, जटामांसी, सुर-गोरोचन). -गवम् [अष्टानां गवां समाहारः] a flock of 8 cows. -गाढ् m.
a fabulous animal supposed to have eight legs.
a spider. -गुण a. eightfold; अन्नादष्टगुणं चूर्णम्; दाप्योऽष्टगुणमत्ययम् Ms.8.4. (-णम्) the eight qualities which a Brāhmaṇa should possess; दया सर्वभूतेषु, क्षान्तिः, अनसूया, शौचम्, अनायासः, मङ्गलम्, अकार्पण्यम्, अस्पृहा चेति ॥ Gautamasūtra. ˚आश्रय a. endowed with these eight qualities. -ष्ट (˚ष्टा˚) चत्वारिंशत् a. forty-eight. -तय a. eight-fold.-तारिणी the eight forms
a spider.
a fabulous animal called Śarabha.
a worm.
a wild sort of jasmin.
a pin or bolt.
the mountain Kailāsa (the abode of Kubera). (-दः, -दम्) [अष्टसु धातुषु पदं प्रतिष्ठा यस्य Malli.]
gold; आवर्जिताष्टापदकुम्भतोयैः Ku.7.1; Śi.3.28.
a kind of chequered cloth or a board for drafts, dice-board (Mar. पट); ˚परिचयचतुराभिः K.196. ˚पत्रम् a sheet of gold. -प (पा)दिका N. of a plant. -पदी (˚ष्ट-ष्टा˚)
wild sort of jasmin (Mar. वेलमोगरी); श्यामान्वारणपुष्पांश्च तथाऽ- ष्टपदिका लताः Mb.13.54.6.
a variety of metre, often used in Jayadeva's Gītagovinda. -पलम् a kind of medicinal preparation of ghee. -पाद्य a. (˚ष्टा˚) eight-fold. -पुत्र a. Having eight sons; अष्टयोनिरदितिरष्ट- पुत्रा Av.8.9.21. -(देह)-प्रकृतयः पञ्चमहाभूतानि, मनः, बुद्धिः and अहङ्कारः. -प्रधानाः, वैद्य, उपाध्याय, सचिव, मन्त्री, प्रतिनिधि, राजाध्यक्ष, प